بسم الله الرحمن الرحیم
یکی از مهمترین کارهایی که هر مومنی باید انجام دهد مراقبت از ایمانش است. یکی از مواردی که منجر به مراقبت از ایمان میشود مراقبت از شح نفس است. ابتدا موضوع شح را در چند روایت ببینیم و اثرات آن را برای خود گزارهنویسی کنیم:
- تفسیر القمیّ عن الفضلِ بنِ أبی قرّهَ:رَأیتُ أبا عبدِ اللّه ِ علیه السلام یَطُوفُ مِن أوَّلِ اللَّیلِ إلى الصَّباحِ و هُو یقولُ : اللّهُمّ قِنی شُحَّ نَفسِی، فقلتُ: جُعِلتُ فِداکَ ما سَمِعتُکَ تَدعُو بِغَیرِ هذا الدُّعاءِ؟! قالَ : و أیُّ شَیءٍ أشَدُّ مِنَ شُحِّ النَّفسِ؟! إنّ اللّه َ یقولُ : «و مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ المُفْلِحُونَ».
- تفسیر القمىّ به نقل از فضل بن ابى قرّه: امام صادق علیه السلام را دیدم که از سرِ شب تا به صبح طواف میکند و پیوسته میگوید: خدایا! مرا از تنگ چشمىِ نفسم نگه دار. عرض کردم: فدایت شوم ، در طول این مدت دعایى جز این از شما نشنیدم؟ حضرت فرمود: از تنگ چشمى نفْس بدتر چیست؟! خداوند میفرماید: «و کسانى که از آزمندى نفْس خویش مصون مانند همانان رستگارانند».
- عَنْ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: ثَلَاثٌ مُهْلِکَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِیَاتٌ فَالْمُنْجِیَاتُ خَشْیَهُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَهِ وَ الْقَصْدُ فِی الْغِنَى وَ الْفَقْرِ وَ الْعَدْلُ فِی الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ الثَّلَاثُ الْمُهْلِکَاتُ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.(الخصال، ج1، ص: 84)
- پیامبر خدا (ص) فرمود: سه چیز هلاک کننده و سه چیز نجات دهنده است: نجات دهندهها، ترس از خدا در نهان و آشکار، و میانهروى در غنى بودن، و فقر و عدالت در خوشنودى و خشم مىباشد. و هلاک کنندهها، بخلى است که صاحب آن از آن فرمان برد و هواى نفس است که صاحب آن از آن پیروى کند و خودخواهى انسان.
- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع عَنِ النَّبِیِّ صأَنَّهُ قَالَ فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ وَ ثَلَاثٌ کَفَّارَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُهْلِکَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِیَاتٌ فَأَمَّا الدَّرَجَاتُ فَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِی السَّبَرَاتِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاهِ بَعْدَ الصَّلَاهِ وَ الْمَشْیُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَ أَمَّا الْکَفَّارَاتُ فَإِفْشَاءُ السَّلَامِ وَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ التَّهَجُّدُ بِاللَّیْلِ وَ النَّاسُ نِیَامٌ وَ أَمَّا الْمُهْلِکَاتُ فَشُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ أَمَّا الْمُنْجِیَاتُ فَخَوْفُ اللَّهِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَهِ وَ الْقَصْدُ فِی الْغِنَى وَ الْفَقْرِ وَ کَلِمَهُ الْعَدْلِ فِی الرِّضَا وَ السَّخَطِ.(الخصال، ج1، ص: 84)
- رسول خدا (ص) در وصیتش به امیر المؤمنین (ع) فرمود: یا على سه چیز باعث درجه است و سه چیز کفاره گناه و سه چیز کشنده و سه چیز نجات بخش. اما موجبات درجه: در هواى سرد وضوى کامل گرفتن، و پس از اداى نمازى به انتظار نماز دیگر بودن و در شبانه روز به نماز جماعت رفتن است. و اما کفارات: آشکار سلام دادن و اطعام نمودن و نماز شب خواندن است، و اما کشندهها: بخل فرمانروا در وجود انسانى و هواى نفس پیروى شده و خود پسندى است. و اما نجات بخشها: در پیدا و نهان از خداى ترسیدن و در حال بىنیازى و نیازمندى میانهرو بودن و در حال رضا و خشم به عدالت سخن گفتن است.
- عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: لَا یُؤْمِنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً.(الخصال، ج1، ص: 83)
- امام باقر (ع) فرمود: مردى که داراى بخل و حسد و ترس باشد ایمان ندارد که مؤمن نه ترسو مىشود و نه حریص و نه بخیل.
روایات زیر طمع و شحّ را به عنوان عامل تخریب ایمان معرفی میکند. طمع و شحّ ریشه بقیه صفات نامطلوب در انسان هستند.
- عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: لَا یَجْتَمِعُ الشُّحُّ وَ الْإِیمَانُ فِی قَلْبِ عَبْدٍ أَبَداً.(الخصال، ج1، ص: 76)
- رسول خدا فرمود هرگز بخل شدید و ایمان در دل بندهاى جمع نشوند.
- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا مَحَقَ الْإِیمَانَ مَحْقَ الشُّحِّ شَیْءٌ ثُمَّ قَالَ إِنَّ لِهَذَا الشُّحِّ دَبِیباً کَدَبِیبِ النَّمْلِ وَ شُعَباً کَشُعَبِ الشِّرْکِ.(الخصال، ج1، ص: 26)
- رسول خدا فرمود هیچ چیز مثل بخل ایمان را نابود نمی کند، فرمود بخل یک جنبشى دارد چون جنبش مورچه و شعبههائى دارد چون شعبههاى شرک.
- عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الشُّحَ فَإِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِالشُّحِّ أَمَرَهُمْ بِالْکَذِبِ فَکَذَبُوا وَ أَمَرَهُمْ بِالظُّلْمِ فَظَلَمُوا وَ أَمَرَهُمْ بِالْقَطِیعَهِ فَقَطَعُوا.
- پیغمبر فرمود از بخل کناره کنید، همانا کسانى که پیش از شما بودند بواسطه بخل هلاک شدند و آنها را واداشت دروغ گفتند وادار کرد ستم کردند و واداشت قطع رحم کردند.(الخصال / ترجمه کمرهاى ؛ ج1 ؛ ص175)
- أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الْفُحْشَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُحِبُّ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ وَ إِیَّاکُمْ وَ الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الظُّلُمَاتُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ إِیَّاکُمْ وَ الشُّحَّ فَإِنَّهُ دَعَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ حَتَّى سَفَکُوا دِمَاءَهُمْ وَ دَعَاهُمْ حَتَّى قَطَعُوا أَرْحَامَهُمْ وَ دَعَاهُمْ حَتَّى انْتَهَکُوا وَ اسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ.
- رسول خدا (ص) فرمود: از ناسزا گفتن کناره گیرید که خداى عز و جل ناسزا گوى بىآبرو را دوست ندارد و از ستم کناره گیرید زیرا که ستم در پیشگاه الهى باعث تیرهگیهاى روز قیامت گردد و از بخل کناره گیرید که آن پیشینیان شما را وادار کرد تا آنکه خون یک دیگر ریختند و آنان را وادار کرد تا آنکه از خویشاوندان خود بریدند و وادارشان کرد تا آنکه پرده شرم دریدند و تجاوز به فامیل نزدیک و محرم خود را بر خود روا دیدند.(الخصال / ترجمه فهرى ؛ ج1 ؛ ص194)(مجموعه این روایات با تمرینهایی در کتاب صالح سازی اعمال در فصلهای مختلف بیان شده است که میتوانید به این کتاب هم رجوع بکنید.https://quranahlebayt.ir/book/229/)
در کتاب «بخل و شح، شاکله اختلال»از منظر قرآنی به بررسی این موضوع پرداخته است که چگونه انسان و جامعه به تعادل میرسند؟ کتاب میگوید: اگر انسان همه توجهش به نیازهایش باشد، زود به هم میریزد و دچار هیجانات و دستپاچگی میشود. توحید به انسان میآموزد که باید امید او به آن دستی باشد که نیازهای او را برطرف میکند(یعنی خدای رافع نیاز). و اینگونه است که «شح نفس» یا همان عامل رفتارهای هیجانی و منفی، مهار میشود. برای تهیه کتاب میتوانید به نشانی زیر مراجعه بفرمایید:
https://quranahlebayt.ir/book/348
در مورد این موضوع همچنین استاد اخوت در سخنرانیهایی مطالبی را مطرح فرمودند که میتوانید از طریق نشانیهای زیر به این صوتها دسترسی داشته باشید:
مساجد تدبر محور_دوره تسبیح :ظرفیت، نیاز و استعداد شحّ نفس سوره مبارکه حشر
سوره مبارکه حشر جلسه اول :سیر سورههای حدید، مجادله و حشر خصوصیت سوره حشر شحّ نفس
سوره مبارکه تغابن جلسه پنجم: توجه خاص به خدا عامل نجات شح نفس در بستر خانواده عامل شکسته شدن ایمان ظرفیتسازی با انفاق
در ادامه بر اساس دست نوشتهها و سخنرانیها جدولی به عنوان تمرکز بر جنبهای از موضوع شح و برنامهریزی برای مراقبت از آن در طول چند هفته ارائه میشود. پاسخ هر ارزیابی را در دفتری بنویسید که بتوانید چند وقت دیگر آنها را رصد کرده و تفاوت را به صورت پیشرفت یا پسرفت سنجش کنید. هر هفته یک مهارت به مهارت قبلی اضافه میشود تا در مجموع با ده مهارت این جدول به پایان میرسد.
| زمانبندی | مهارت و توضیح آن | ارزیابی |
| هفته اول:
حق بینی و زیبابینی |
زیبا دیدن آفرینش تنها به زیبا بودن آن مربوط نیست بلکه باید در انسان نیز ساختار ادراک زیبایی وجود داشته باشد.
ساختار ادراک زیبایی از مسیر مشاهده حق و رحمت عبور میکند و تنها در این صورت است که فرد زیبابین میگردد. افرادی که حقبین نیستند و درباره زیبایی سخن میگویند گویا به مسیری بیراه دلخوش کردهاند. ساختار ادراکیای که منجر به زیبابینی میشود بر گزارههای یقین استوار میشود. خداوند در قرآن انسان را به گزارههای یقین آگاه ساخته است و برای آن مثل و مثالهایی زده که فرد میتواند با خواندن قرآن آن گزاره را شهودی درک کند. ندیدن مثلها و مثالهای قرآنی به منزله خداحافظی با رویت زیباییهاست. ملاقات نکردن با زیباییها به منزله مرگ ساختار ادراکی انساناست. این مصیبت بزرگ با هیچ چیز قابل جبران نیست. در این صورت از ناحیه فقدان این گزارهها درگیریهای فرد با خود آغاز شده و فقر گزارهای خود را با دوست نداشتن خود و یا خودشیفته بودن نشان میدهد. خودشیفته بودن نوعی اظهار شدید دوست داشتن خود است که از سر دوست نداشتن خود تحریک شده است. در این صورت شح نفس یعنی بخل همراه با حرص در انسان قوت میگیرد. |
در کجاها رحمت خداوند را دیدید، یادداشت کنید. آیا میتوانید رحمت او را بیشتر ببینید؟
مثلهای قرآن را بخوانید. با خواندن آنها آن گزارههای یقینی که میتوانید درک کنید را یادداشت کنید. برای ارزیابی خودشیفته بودن لازم است گزارههای یقینی خود را بررسی کنیم. در مورد زندگی و مسائل مهمی که در زندگی دارید چه گزارههای یقینی دارید؟ در کجاها گزاره یقینی کم دارید؟ آیا میتوانید در این موارد خودشیفته بودن و شح خود را ببینید؟ چقدر برای دوری از این حالت گزارههای یقینی مربوطه را به دست میآورید؟
نیاز نیست این موارد را به صورت زیاد انجام داد در این مرحله نیاز هست که ارتباط حق بینی و زیبابینی و دوست داشتن خود در تعادل مشخص شود. |
در صورت داشتن سوال یا ابهام میتوانید به شناسه زیر پیام دهید: